Hanes

Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol, roedd Birmingham, fel sawl dinas arall yn y DU, yn gweld twf anferth yn ei phoblogaeth wrth i bobl symud o gefn gwlad i’r dinasoedd i chwilio am waith.

Er bod tair afon yn y ddinas, doedden nhw ddim yn ddigon mawr i ddarparu cyflenwad o digonol o ddŵr yfed glân ac osgoi’r afiechydon oedd yn cael eu lledu gan y dŵr, fel colera a theiffoid. Roedd angen dod o hyd i ateb.

“Wells or Wales” oedd y pennawd papur newydd ar y pryd. Dewisodd Corfforaeth Birmingham adeiladu cyfres o argaeau yng Nghwm Elan i gyflenwi dŵr yfed ffres ar gyfer y ddinas. Dewiswyd Cymoedd Elan a Chlaerwen am dri phrif reswm, sef bod:

– 1836mm o law y flwyddyn yn disgyn yma, o gymharu â 660mm yn Birmingham.

– Y tirweddau rhewlifol â dyffrynnoedd dwfn a llydan o gerrig llaid anhydraidd yn berffaith i storio dŵr.

– Tŵr y Foel (lle mae dŵr yn cael ei godi wrth argae’r Garreg Ddu) 52m yn uwch na Chronfa Ddŵr Frankley, sy’n golygu ei fod yn gallu teithio trwy rym disgyrchiant yn llwyr.

Pasiwyd Deddf Seneddol ym 1892 oedd yn caniatáu i Gorfforaeth Birmingham brynu 72 milltir sgwâr o Gymoedd Elan a Chlaerwen. Dechreuodd y gwaith y flwyddyn ganlynol ym 1893.

Bu rhaid i 100 o ddeiliaid symud, gydag ond y tirfeddianwyr yn derbyn iawndaliadau. Dymchwelwyd llawer o adeiladau: y ddau dŷ gwledig Cwm Elan a Nantgwyllt yn ogystal â 44 o dai i gyd, gan gynnwys 18 o ffermydd, ysgol ac eglwys a gafodd ei disodli gan y gorfforaeth fel Eglwys Nantgwyllt. Adeiladwyd rheilffyrdd er mwyn cludo’r gweithwyr a miloedd o dunelli o ddeunydd adeiladu bob dydd. Adeiladwydpentref o gytiau prenyn unswydd ar gyfer y rhan fwyaf o’r gweithwyr ar safle presennol Pentref Elan.

Y cam cyntaf oedd adeiladu pedwar argae a hanner: sef Caban Coch, Garreg Ddu, Pen y Garreg a Chraig Goch yng Nghwm Elan, a gosod sylfeini Dol y Mynach yng Nghwm Claerwen. Cafodd y gwaith ei gwblhau ym mis Gorffennaf 1904, a’i agor yn swyddogol gan y Brenin Edward VI a’r Frenhines Alexandra.

Fe fu oedi ar adeiladu’r ail ran o’r argaeau oherwydd y Rhyfel Byd Cyntaf. Dechreuwyd ar y gwaith ym 1946, a golygodd y cynnydd mewn peirianneg y gellid adeiladu un argae mawr yn hytrach na thair llai. Adeiladwyd argae Claerwen rhwng 1946 a 1952 ac fe’i hagorwyd gan y Frenhines Elizabeth II ym mis Hydref 1952 ar ei hymweliad swyddogol cyntaf â Chymru fel Brenhines.

Gweithdy oedd yr ardal o amgylch y Ganolfan Ymwelwyr yn wreiddiol (os edrychwch chi i fyny yn y neuadd arddangos a’r siop anrhegion, fe welwch chi’r pwlis a’r cadwyni gwreiddiol). Fe agorodd fel Canolfan Ymwelwyr ym 1985, cafodd yr adeilad ei ehangu ym 1997, ac fe’i hadnewyddwyd yn 2020.